Elektron imzarəqəmsal sənədlərə əl ilə atılan imza ilə eyni hüquqi qüvvəni verən kriptoqrafik vasitədir. Azərbaycan Respublikasının "Elektron imza və elektron sənəd haqqında" Qanununa (602-IIQ) əsasən möhkəmləndirilmiş elektron imza ilə imzalanmış sənəd kağız üzərindəki imzalı sənədlə eyni hüquqi nəticələri yaradır.
Bu bələdçidə elektron imzanın nə olduğunu, hüquqi qüvvəsini, Azərbaycanda istifadə olunan əsas növlərini (ASAN İmza və SİMA İmza) və elektron müqavilə imzalanmasını ətraflı izah edirik. Müqavilənin elektron formada bağlanması üçün Müqavilə necə hazırlanır bələdçimizə də baxa bilərsiniz.
Elektron imza nədir?
Elektron imza şəxsin elektron sənədə qoşduğu və onun şəxsiyyətini təsdiq edən rəqəmsal məlumatdır. Kriptoqrafik alqoritmlər vasitəsilə yaradılır və sənədin bütövlüyünü təmin edir.
Elektron imzanın əsas funksiyaları:
- İmzalayanın şəxsiyyətini birmənalı olaraq müəyyən etmək
- Sənədin bütövlüyünü təmin etmək (heç bir dəyişiklik olunmadığını sübut etmək)
- İmzalamadan imtina edə bilməmək (non-repudiation)
- İmza tarixini və vaxtını dəqiq göstərmək
Hüquqi qüvvəsi
Azərbaycan Respublikasının "Elektron imza və elektron sənəd haqqında" Qanununa (602-IIQ) görə:
- Sertifikat xidmətləri mərkəzi tərəfindən verilmiş sertifikatla möhkəmləndirilmiş elektron imza əl ilə atılan imza ilə eyni hüquqi qüvvəyə malikdir
- Elektron sənəd kağız sənəd ilə eyni hüquqi qüvvəyə malikdir
- İstisna - qanunla notarial təsdiq və ya dövlət qeydiyyatı tələb olunan hallarda (məsələn, daşınmaz əmlak alqı-satqısı)
Beləliklə, elektron müqavilə kağız müqavilə ilə eyni hüquqi nəticələri yaradır və məhkəmə tərəfindən tanınır.
Elektron imzanın növləri
1. Sadə elektron imza
Şəxsiyyəti təsdiq edən sadə vasitələr (login-parol, SMS təsdiqi). Hüquqi qüvvəsi məhduddur və əsasən daxili sistemlərdə istifadə olunur.
2. Möhkəmləndirilmiş elektron imza
Sertifikat xidmətləri mərkəzi tərəfindən verilmiş sertifikat əsasında yaradılır. Azərbaycanda iki əsas növü var:
- ASAN İmza (Mobil ID)
- SİMA İmza
ASAN İmza nədir?
ASAN İmza (Mobil ID) Azərbaycanda dövlət tərəfindən tanınan mobil elektron imzadır. Telefon nömrəsi vasitəsilə işləyir və xüsusi SİM-kart tələb edir. ASAN İmza Vergilər Nazirliyinin nəzdində fəaliyyət göstərən ASAN Sertifikat Xidmətləri Mərkəzi (ASXM) tərəfindən verilir.
ASAN İmzanın xüsusiyyətləri:
- Mobil telefonda işləyir, ayrı cihaza ehtiyac yoxdur
- Əl ilə atılan imza ilə eyni hüquqi qüvvəyə malikdir
- Bank əməliyyatları, vergi sənədləri, dövlət xidmətləri üçün istifadə olunur
- PIN kodla qorunur
- Sertifikat müddətli verilir və yenilənməlidir
ASAN İmzanı necə əldə etmək olar?
- ASAN Xidmət mərkəzinə müraciət edin
- Şəxsiyyət vəsiqəsi və ərizə təqdim edin
- Xüsusi SİM-kart alın
- PIN kodlar müəyyənləşdirin
- Sertifikat aktivləşdirilir
SİMA İmza nədir?
SİMA İmza ABB, Azericard və PASHA Bank-ın yaratdığı elektron imza xidmətidir. Mobil tətbiq vasitəsilə işləyir və xüsusi SİM-kart tələb etmir.
SİMA İmzanın xüsusiyyətləri:
- Yalnız mobil tətbiq və biometrik təsdiq tələb olunur
- Möhkəmləndirilmiş elektron imza statusuna malikdir
- Bankçılıq, sənəd imzalanması, dövlət xidmətləri üçün istifadə olunur
- SİM-kart dəyişdirməyə ehtiyac yoxdur
- Üzünüzlə (Face ID) və ya barmaq izi ilə təsdiq
SİMA İmzanı necə əldə etmək olar?
- SİMA mobil tətbiqini yükləyin
- Şəxsiyyət vəsiqəsi ilə qeydiyyatdan keçin
- Biometrik təsdiq (üz tanıma) keçin
- Sertifikat aktivləşdirilir
- İmzalama üçün hazırsınız
ASAN İmza və SİMA İmza arasındakı fərq
İki imza növü hüquqi qüvvə baxımından eynidir, lakin texniki cəhətdən fərqlənirlər:
- ASAN İmza - xüsusi SİM-kart tələb edir, PIN kod ilə işləyir
- SİMA İmza - yalnız mobil tətbiq tələb edir, biometrik təsdiq ilə işləyir
- ASAN İmza - Vergilər Nazirliyinin sertifikat mərkəzi vasitəsilə verilir
- SİMA İmza - özəl sektor (banklar) tərəfindən verilir, lakin dövlət tərəfindən tanınır
Elektron imza ilə müqavilə necə imzalanır?
e-muqavilə.az platformasında elektron imza ilə müqavilə imzalamaq çox sadədir:
- Hesabınıza daxil olun
- Müqaviləni hazırlayın və ya sizə göndərilmiş müqaviləni açın
- İmzalama düyməsinə vurun
- ASAN İmza və ya SİMA İmza seçin
- Mobil cihazınızda təsdiq sorğusunu qəbul edin
- İmza avtomatik olaraq sənədə əlavə olunur
- Müqavilə imzalanmış sayılır və elektron arxivdə saxlanılır
Elektron imzanın üstünlükləri
- Vaxt qənaəti - kağız sənəd hazırlamaq, çatdırmaq və imzalamaq əvəzinə bir neçə dəqiqəyə hər şey tamamlanır
- Coğrafi məhdudiyyət yoxdur - tərəflər müxtəlif şəhərlərdə və ölkələrdə ola bilərlər
- Təhlükəsizlik - kriptoqrafik qoruma və sertifikat sistemi
- Yoxlanılma - imza və sənədin bütövlüyü istənilən vaxt yoxlanıla bilər
- Arxivləşdirmə - elektron sənədlər asanlıqla saxlanılır və axtarılır
- Ekologiya - kağız istifadəsi azalır
Tez-tez verilən suallar
Elektron imza əl ilə atılan imza ilə eyni hüquqi qüvvəyə malikdirmi?
Bəli. Möhkəmləndirilmiş elektron imza (ASAN İmza və SİMA İmza) əl ilə atılan imza ilə eyni hüquqi qüvvəyə malikdir. Bu, Azərbaycan Respublikasının "Elektron imza və elektron sənəd haqqında" Qanunu ilə müəyyən edilib.
Hansı sənədləri elektron imza ilə imzalamaq olmaz?
Qanunla notarial təsdiq və ya dövlət qeydiyyatı tələb olunan sənədlər (daşınmaz əmlak alqı-satqı, vəsiyyətnamə) yalnız notarial qaydada bağlanmalıdır.
SİMA İmza və ASAN İmza arasında hansını seçməliyəm?
İkisi də hüquqi qüvvə baxımından eynidir. SİMA İmza daha sürətli aktivləşir və mobil tətbiq əsasında işləyir. ASAN İmza daha köhnə və geniş tanınan sistem olub, xüsusi SİM-kart tələb edir.
Elektron imza nə qədər müddətə etibarlıdır?
Sertifikat adətən 1-3 il müddətinə verilir və müddət bitdikdən sonra yenilənməlidir. Müddət bitmiş sertifikatla imzalanmış sənədlərin etibarlılığı isə yoxlanılma zamanı sübut olunan tarixə əsaslanır.
Qarşı tərəfin elektron imzası yoxdursa nə etməliyik?
Platformamızda qarşı tərəfin də ASAN İmza və ya SİMA İmza alması üçün yönləndirmələr var. Hər ikisi sürətli və pulsuz aktivləşdirilə bilər.